Hoe werkt het?

In elke proefopstelling doorloop je 5 stappen:

  1. De voorbereiding
  2. De instrumenten
  3. Het experiment
  4. De lakmoesproef
  5. Het vrije experiment

Noteer je antwoorden op de vragen op papier of in een Word-bestand.

Wat heb je nodig?

  • Pen en papier of een leeg Word-bestand
Ga naar stap 1

Stap 1: De voorbereiding

Wat betekent het om een meisje te zijn? Wat voor gedrag hoort daarbij, welke gevoelens? Literatuur geeft antwoord op deze lastige vragen. De personages die we tegenkomen in verhalen geven voorbeelden van hoe we ons wel en niet kunnen gedragen. Deze voorbeelden hangen samen met normen: ideeën over welk gedrag als normaal wordt beschouwd. Voor literatuurwetenschappers is het interessant om te onderzoeken hoe personages zich tot bestaande normen verhouden. Volgen ze het ‘normale’ gedrag netjes, of trekken ze wat normaal is juist in twijfel? In dat laatste geval kunnen ze normen ook doen veranderen.

In deze proef doe je onderzoek naar normen rond de vraag ‘wat is/doet een man/vrouw?’ Deze grote vraag vormt een belangrijk thema in literatuur. Antwoorden komen vaak voort uit ideeën over gedrag op basis van iemands biologische geslacht. Maar (literatuur)onderzoekers veronderstellen dat er ook zoiets is als gender. Gender gaat niet over wat mensen biologisch gezien zijn, maar over hoe mensen zich gedragen en presenteren. We gaan hier bij stap 2 dieper op in.

Normen over de manier waarop vrouwelijkheid, mannelijkheid en vergelijkbare identiteiten vormgegeven kunnen worden, noemen we ‘gendernormen’. Rolmodellen (zowel uit literatuur als uit het dagelijks leven) spelen een belangrijke rol in het ontstaan van die gendernormen. Het is soms lastig om deze normen in je eigen tijd te herkennen, omdat je daar dicht bovenop zit en normen al snel gelijkschakelt met ‘normaal’. Een handige manier om gendernormen te bestuderen, is dan ook om terug te kijken naar literatuur uit andere tijdperken. Dat is waar we in deze proef mee zullen beginnen.

In het eerste deel van dit onderzoek ga je werken met een tekst uit circa 1700: Het wonderlyk leven, en de oorlogs-daden, van de kloekmoedige land en zee-heldin. De schrijver van dit verhaal is onbekend. Het verhaal gaat over een meisje dat wil reizen en avontuur wil beleven. Maar haar omgeving vindt dat niet passend, voor een meisje. Ze is zo ongelukkig met alles wat ze als vrouw moet doen, dat ze op een dag van huis wegloopt, zich verkleedt als een man en soldaat wordt. Dat doet ze, wetende dat het in die tijd bij wet verboden was en dat ze, als ze betrapt zou worden, kans liep op de doodstraf.

De relatie tussen man en vrouw staat centraal in deze tekst. Wat kunnen mannen wel dat vrouwen niet kunnen? Wat wordt er verwacht van vrouwen en hoe horen mannen zich te gedragen?

In de laatste stap van deze proef keren we terug naar de moderne wereld en ga je wat je geleerd hebt over gendernormen in historische Nederlandse literatuur toepassen op fragmenten van een modern verhaal.

Opdrachten

Hierboven las je dat literatuur gendernormen kan bepalen en veranderen. Andere media spelen daarbij natuurlijk ook een rol. Vaak gebeurt dat heel subtiel, soms erg expliciet, zoals in deze reclame van SIRE uit 2017: Laat jij jouw jongen genoeg jongen zijn?  Bekijk eerst de reclame en ga dan door naar de vragen.

  1. Wat is volgens jou de boodschap van deze reclame? Leg uit wat die boodschap te maken heeft met gendernormen.
  2. Ben je het eens met de boodschap van de reclame? Leg in één zin uit waarom.
  3. De omslag van een boek kun je ook zien als een reclame. Bekijk de titelpagina van Het wonderlyk leven. Beschrijf kort wat je ziet. Beschrijf vervolgens in twee zinnen welke gendernormen je denkt dat deze roman aan de orde zal stellen op basis van zowel de afbeelding als de titel van het verhaal.

In deze stap heb je alvast kort verkend hoe literatuur en media om kunnen gaan met bestaande gendernormen. In de volgende stap maak je kennis met instrumenten waarmee je gender op een meer systematische manier kunt onderzoeken.

Stap 2: De instrumenten

De hoofdvraag van dit onderzoek is ‘hoe gaan teksten om met gendernormen?’. Om deze vraag op een wetenschappelijke manier te kunnen beantwoorden, heb je analyse-instrumenten nodig. Analyse-instrumenten zijn centrale begrippen die je in je onderzoek gebruikt. In deze proef zijn dat gender, waar je in stap 1 al over gelezen hebt, en performance. Wat beide precies betekenen, lees je hieronder. Deze instrumenten zijn belangrijk omdat ze je helpen je resultaten op een scherpe manier te kunnen bespreken: hoe beter je je instrumenten definieert, hoe makkelijker je je resultaten kunt delen met andere onderzoekers. Door die discussie kun je je resultaten vervolgens nog verder aanscherpen.

Gender en performance uitgediept

De Amerikaanse literatuurwetenschapper Judith Butler was een van de eersten die gender van geslacht onderscheidde en gender los van lichamelijke kenmerken begon te bestuderen. Ze bedacht daar de nodige analyse-instrumenten voor. Daarom vind je in genderonderzoek veel Engelse termen. Butler beschrijft gender als een cultureel, in plaats van een biologisch fenomeen. Dat betekent dat het gemaakt is door mensen in plaats van door de natuur. Gender is niet iets dat is, maar iets dat wordt gemaakt door middel van een performance. Je kunt het zien als een rol die je continu speelt, zonder dat je je daar echt van bewust bent. Deze theorie, waar Butler  in 1988 voor het eerst over publiceerde, stond lijnrecht tegenover wat de meeste van haar  tijdgenoten dachten.

Het woord performance komt uit de theaterwereld en dat is zeker niet toevallig. Butler vergelijkt gender namelijk met rollen in een toneelstuk. Net zoals acteurs hun rollen opvoeren op het toneel, voert iedereen zijn of haar gender op in het dagelijkse leven. Dat wil niet zeggen dat gender nep is. Een toneelstuk bestaat alleen op het moment dat het wordt opgevoerd. Hetzelfde geldt voor gender: het ontstaat en bestaat op het moment van de opvoering. Door gender te beschouwen als een opvoering – een performance dus – wil Butler aangeven dat gender geen hard feit is, ook al lijkt dat vaak wel zo. Aan de opvoering zijn allerlei maatschappelijke normen en verwachtingen gebonden, over hoe de rol van een meisje of jongen het beste ‘gespeeld’ kan worden. Bijvoorbeeld: van een meisje verwachten we een bescheiden opvoering, van een jongen een stoere. Soms zijn die verwachtingen zo sterk dat ze wel feiten lijken, maar het ligt dus ingewikkelder.

In deze proef volgen we de theorie van Butler. We nemen aan dat we door te kijken naar de performances van personages uitspraken kunnen doen over de manier waarop ze hun gender vormgeven. Performance kun je vinden in de manier waarop de personages zich gedragen. Kijk bijvoorbeeld naar hoe ze zich gedragen en presenteren, maar ook naar hoe ze met taal omgaan. Wat zeggen ze precies, en hoe?

Opdrachten

In deze opdracht ga je de performances van twee personages uit Het wonderlyk leven onderzoeken aan de hand van een kort fragment om zo uitspraken te kunnen doen over de gendernormen uit de tijd van het verhaal. Je kijkt dus vooral naar hoe personages zich gedragen, hoe ze zich presenteren, hoe ze praten of hoe ze beschreven worden.

In het fragment dat je gaat lezen heeft de hoofdpersoon zich al enkele weken als man vermomd en is ze soldaat geworden. Na een veldslag rust het leger uit in een dorpje en is de hoofdpersoon ondergebracht bij een molenaar. Ter ere van de verjaardag van diens vrouw wordt er een etentje gehouden.

De tekst is geschreven in een vorm van het Nederlands die ondertussen al meer dan 300 jaar oud is, maar laat je daardoor niet afschrikken! Als je ergens niet uitkomt, kun je de betekenis vaak afleiden uit de context. Ook helpt het soms om delen van de tekst hardop te lezen – gesproken is het namelijk allemaal zo vreemd niet.

Lees het fragment aandachtig door en maak aantekeningen over de performances en achterliggende gendernormen. Let vooral op gedrag, uiterlijk en manier van spreken. Als je er echt niet uitkomt, kun je het ook proberen met deze moderne hertaling.

  1. Vergelijk de performances van de hoofdpersoon en het jonge meisje. Hoe gedragen/presenteren zij zichzelf? Beschrijf dit in ongeveer 100 woorden. Probeer de genderuitingen van de personages te koppelen aan achterliggende gendernormen.
  2. Je hebt gelezen over hoe Judith Butler onderscheid maakte tussen geslacht en gender. Gebeurt dat in dit fragment ook? Kun je deze scène wel of niet als argument gebruiken om haar theorie te bewijzen?

In deze stap heb je kennis gemaakt met de theorie van Judith Butler over gender en performance, en heb je geoefend met de toepassing van deze termen. In de volgende stap verdiep je je verder in Het wonderlyk leven door middel van deze instrumenten.

Stap 3: Het experiment

Nu je met behulp van de instrumenten een eerste analyse hebt gemaakt, kunnen we een volgende stap nemen en bekijken hoe gendernormen in Het wonderlyk leven worden gebruikt. Is het verhaal geschreven om bestaande normen aan te vallen, of juist om ze te ondersteunen?

Vaak wordt aan het begin van een boek de toon al gezet. Daarom kijken we in deze stap naar het voorwoord van de uitgever en de eerste pagina’s van het verhaal. Wat wordt jou als lezer duidelijk gemaakt over gendernormen?

Opdrachten

Aan het eind van deze opdracht volgt een korte, klassikale discussie. Zorg dus dat je je antwoorden goed onderbouwt met citaten die je argumentatie ondersteunen. Lees steeds eerst de vraag goed door, voor je aan het fragment begint. Op die manier weet je waar je op moet letten. Let op: vraag 1 en 2 gaan beide over hetzelfde fragment.

  1. Lees het voorwoord van het boek of de moderne hertaling. De uitgever heeft het over Amazones, een belangrijk vrouwelijk rolmodel. Wat zijn Amazones? Zoek dit op als je het niet weet. Beschrijf in ongeveer 50-100 woorden hoe dat rolmodel in deze context wordt gebruikt. Wat wil de uitgever ermee bereiken? En wat zegt dat over zijn opvattingen over gendernormen voor vrouwen?
  2. De uitgever is niet in zijn hele voorwoord even serieus. Geef één voorbeeld van humor in de tekst en beschrijf wat voor effect dat heeft. Let vooral op overdrijvingen en passages waarin de uitgever zichzelf tegen lijkt te spreken.
  3. Lees nu het begin van het verhaalof de moderne hertaling. Hoe presenteert de ik-figuur haar levensverhaal? Beschrijf hoe ze haar gender vormgeeft door middel van haar performance in ongeveer 50-100 woorden. Wat kun je zeggen over haar performance in relatie tot de gendernormen die spelen? Waaruit blijkt dat?
  4. De hoofdvraag van deze proef is ‘hoe gaan teksten om met gendernormen?’. Probeer aan de hand van wat je hebt ontdekt over Het wonderlyk leven een eerste voorzet voor een antwoord te geven.
  5. In stap 2 las je al dat discussie kan helpen met het aanscherpen van je resultaten. Bespreek je resultaten met twee of drie medeleerlingen naast je. Maak aantekeningen als er in de bespreking dingen naar boven komen die jij in je eigen antwoord wilt verwerken.

In deze stap heb je met behulp van de begrippen gender en performance een eerste opzet gemaakt voor je antwoord op de hoofdvraag van deze proef. In de volgende stap ga je dit verder uitwerken.

Stap 4: De lakmoesproef

Met alleen het begin van het verhaal kun je al veel doen, maar als literatuurwetenschapper kun je niet stoppen na het eerste hoofdstuk. Omdat we het liefst uitspraken doen over een zo’n groot mogelijk deel van de tekst, maar hier niet de tijd hebben om het hele verhaal te lezen, gaan we in deze stap de klas in groepen verdelen. Iedere groep behandelt één belangrijk fragment uit de tekst. Door vervolgens alle bevindingen klassikaal te bespreken, krijgt iedereen alsnog een zo compleet mogelijk beeld van het verhaal.

Hieronder staan de fragmenten waar je uit kunt kiezen, voorzien van een korte beschrijving. Het is handig als de fragmenten zo verdeeld worden dat ze allemaal gelezen worden door een ongeveer even grote groep.

Fragment 1: Het hoofdpersonage begint aan haar reis en verwisselt haar oude kleding voor mannenkleding (hertaling).

Fragment 2: Na in een gevecht gewond te zijn geraakt, is de hoofdpersoon door een boer gered en mee naar zijn huis genomen. Terwijl ze herstelt, komt de hoofdpersoon in contact met Margo, de dochter van de boer, die wel erg veel interesse heeft in deze gewonde soldaat (hertaling).

Fragment 3: Na een meningsverschil gaat de hoofdpersoon met een andere soldaat op de vuist (hertaling).

Fragment 4: De hoofdpersoon is gewond geraakt. Zijn vriendin – het jonge meisje uit het fragment uit stap 2 – komt op ziekenbezoek en zorgt voor haar (hertaling).

Fragment 5: Na een lange dienst in het leger keert de hoofdpersoon terug naar haar ouders, nog steeds gekleed als een soldaat (hertaling).

Opdrachten

Kies allereerst een van de vijf fragmenten. Lees je fragment aandachtig door en maak weer aantekeningen als je iets tegenkomt dat over gender of performance gaat. Zorg ook dit keer weer dat je je antwoorden goed onderbouwt met citaten uit je fragment.

  1. Geef twee voorbeelden van gender en performance uit het fragment. In stap 2 las je dat je onder andere naar gedrag, presentatie, taalgebruik en omschrijving kunt kijken.
  2. Welke gendernormen komen er in dit fragment aan bod?
  3. In stap 3 heb je al een eerste opzet voor je antwoord op de hoofdvraag van deze proef geformuleerd. Probeer aan de hand van de gegevens die je nu verzameld hebt dat antwoord te verfijnen.
  4. Voor deze opdracht werk je samen met de andere leerlingen die aan het door jou gekozen fragment hebben gewerkt. Bespreek met je groepje allereerst je bevindingen bij de eerste drie vragen van deze stap. Overleg over elementen waar jullie het niet over eens zijn en kom samen tot een zo’n compleet mogelijk beeld van het fragment. Zorg dat iedereen aantekeningen maakt van wat jullie bespreken.
  5. Ten slotte deelt ieder groepje wat ze hebben gevonden met de rest van de klas, zodat iedereen over zo veel mogelijk informatie beschikt (schrijf hier dus mee met wat er wordt verteld, ook als het niet over jouw fragment gaat. Dit kan je helpen bij stap 5). Dit kan op verschillende manieren gebeuren, zoals in de vorm van korte presentatie of een klassikale bespreking met je docent als gespreksleider, of door nieuwe groepjes te vormen waarin elk fragment door minstens één iemand gelezen is. Probeer aan het eind van de bespreking met de hele klas tot één gezamenlijk antwoord op de hoofdvraag te komen.

In deze stap heb je een literatuuranalyse gemaakt en enkele belangrijke fragmenten van Het wonderlyk leven uitvoerig bestudeerd en besproken op het voorkomen van gendernormen. In stap 5 ga een vergelijkbare analyse maken van een fragment uit een moderne roman.

Stap 5: Het vrije experiment

Tot nu toe heb je veel gewerkt met vroegmodern materiaal, waar gender een belangrijk onderwerp bleek te zijn. Gender is ook nu nog actueel. We gaan nu een stap maken naar moderne literatuur, en die onderzoeken met wat je geleerd hebt van de vroegmoderne tekst die je onderzocht. Zo zie je wat literatuuronderzoek praktisch oplevert: door het analyseren van zowel oude als nieuwe teksten kun je nadenken over zaken die er nú toe doen. Daarover gaat deze laatste stap van deze proef.

Je gaat nu alles wat je geleerd hebt over gender, performance, gendernormen en de manieren waarop personages daarmee om kunnen gaan, toepassen op een fragment van een moderne roman: Geachte heer M van Herman Koch, uit 2014. Dit is een compleet ander verhaal dan Het wonderlyk leven, zoals je zult zien. In deze tekst is gender geen centraal thema, maar speelt het op een subtielere manier alsnog een belangrijke rol.

Opdrachten

Lees allereerst de tekst grondig door. Maak aantekeningen over wat je opvalt in het kader van alles dat je tot nu toe behandeld hebt in deze proef.

  1. Welke verwachtingen over wat jongens doen en wat meisjes doen blijken uit de tekst?
  2. Analyseer de gender performances van de verschillende personages uit de tekst. Beschrijf voor ieder van hen kort hoe ze hun gender presenteren. Geef voor ieder van de personages één voorbeeld.
  3. Dit verhaal speelt ruim 300 jaar na Het wonderlyk leven. Je zou er dus van uit kunnen gaan dat er, wat betreft gendernormen en de rolverdeling tussen mannen en vrouwen, veel veranderd is. Maar is dat wel zo? Vergelijk wat je gevonden hebt in beide teksten op het gebied van gender en performance aan de hand van de volgende stappen:
    • Is er veel veranderd of is er juist veel hetzelfde gebleven?
    • Komt dat overeen met wat je in eerste instantie zou verwachten?
    • Wat valt je op als je de twee teksten vergelijkt?

Beschrijf je bevindingen in een verslag van minimaal 300 woorden. Je kunt hiervoor je antwoorden uit deze en vorige stappen als basis gebruiken.

Verder lezen

  • D. Wortel, ‘Vrouwen in mannenkleren en Spinoza. De Kloekmoedige Land- en Zee-Heldin (1682) als verpakking van de filosofie van Spinoza’. In: Spiegel der Letteren 48 (2006), p. 27-57. Lees hier online.
  • E.M.P van Gemert, ‘Het laboratorium. Gedragsexperimenten in de vroegmoderne Nederlandstalige roman.’ In: Vooys 30 (2011) 1: 40-53. Lees hier online.

Je hebt wat je geleerd hebt over gender toegepast op een moderne tekst. Verder heb je je bevindingen uit deze stap vergeleken met je analyse van een historische tekst om te bepalen wat er in 300 jaar tijd veranderd is op het gebied van gender en gendernormen. Vind je dit onderwerp interessant en overweeg je over gender je profielwerkstuk te schrijven? Klik dan op de knop ‘Profielwerkstuk’ hieronder.

Deze proef werd geschreven en getest door Luke Schouwenaars.