Dichters in ballingschap

Klik hier voor een Spaanse versie van deze Exploración.

In de jaren zeventig van de vorige eeuw grepen in verschillende landen in Zuid-Amerika fascistische, autoritaire leiders de macht. Onder andere Chili, Argentinië en Uruguay veranderden hierdoor van democratische samenlevingen in militaire dictaturen: mensen mochten niet meer stemmen, er was geen vrijheid van meningsuiting en mensen met andere politieke overtuigingen werden vervolgd en/of vermoord. Om te ontsnappen aan het geweld en de onderdrukking vluchtten veel mensen. Ze gingen, met andere woorden, in exilio (ballingschap).

In deze Exploración gaan we twee gedichten lezen van dichters uit Zuid-Amerika die om politieke redenen uit hun thuisland zijn gevlucht en in ballingschap zijn gegaan. Het eerste gedicht (tekst 1) is geschreven door de Uruguayaanse Cristina Peri Rossi. Uruguay was van 1973 tot 1985 een dictatuur. Peri Rossi vluchtte naar Spanje. Vanuit daar schreef ze over haar herinneringen aan haar thuisland en haar ervaringen in Europa. Het tweede gedicht (tekst 2) is geschreven door de Argentijn Juan Gelman. Argentinië was van 1976 tot 1983 een dictatuur. Hij was in de jaren 70 actief bij de gewapende guerrillabeweging de Montoneros, die zich verzette tegen het fascisme in Argentinië. Na doodsbedreigingen vluchtte ook hij naar Europa. Zijn zoon en schoondochter bleven in Argentinië en werden beiden vermoord door het regime. Juan Gelman bleef tot het einde van zijn leven schrijven over het ballingschap en over het verdriet en de rouw na de moorden op zijn zoon en schoondochter.

De gedichten gaan alle twee over de relatie tussen het verleden en het heden: over het leven in Argentinië, en over het nieuwe leven in een ander land. De manier waarop de gedichten de relatie tussen het verleden en het heden beschrijven is alleen erg verschillend, en ze beschrijven alle twee een ander type ervaring rondom het herinneren van politiek geweld en onderdrukking.

Tekst 1

LOS EXILIADOS

Persiguen por las calles

sombras antiguas

retratos de muertos

voces balbuceadas

hasta que alguien les dice

que las sombras

los pasos las voces

son un truco del inconsciente

Entonces dudan

miran con incertidumbre

y de pronto

echan a correr

detrás de un rostro

que les recuerda otro antiguo.

No es diferente

el origen de los fantasmas.

Cristina Peri Rossi

Tekst 2

de los deberes del exilio:
no olvidar el exilio/
combatir a la lengua que combate al exilio!
no olvidar el exilio/o sea la tierra/
o sea la patria o lechita o pañuelo
donde vibrábamos/donde niñábamos/
no olvidar las razones del exilio/
la dictadura militar/los errores
que cometimos por vos/contra vos/
tierra de la que somos y nos eras
a nuestros pies/como alba tendida/
y vos/corazoncito que mirás
cualquier mañana como olvido/
no te olvides de olvidar el olvido

Juan Gelman

Om de teksten beter te begrijpen, moet je eerst een aantal woorden kennen. Volg de drie stappen hieronder om de betekenis van een aantal woorden te ontdekken.

Zoek in de onderstaande lijsten eerst naar woorden die je al kent, of woorden die erg op Engelse woorden lijken. Vertaal deze.
Raad de betekenis van de andere woorden. Je kunt dit wellicht doen met behulp van het Engels of een andere taal die je kent.
Gebruik deepl.com of een woordenboek om woorden te vertalen die je nog niet begrijpt.

Vocabulaire tekst 1

Exiliados
Perseguir
Sombras
Retratos
Balbuceadas
Inconsciente
Incertidumbre
Rostro
Fantasma

Vocabulaire tekst 2

Deber
Patria
Lechita
Pañuelo
Niñábamos
Alba

Vragen bij gedicht 1

Wat bedoelt de dichter met de volgende verzen:
‘Persiguen por las calles / sombras antiguas / retratos de muertos / voces balbuceadas’?
Wie jagen schaduwen, doden en stemmen na? Waarom doen ze dat, denk je?
Waarom zegt de dichter dat dit ‘un truco del inconsciente’ is, denk je? Wat doen deze personen zodra ze erachter komen dat het een truc van het onderbewustzijn is?
Waarom zegt de dichter dat dit het begin van de geesten is (‘el origen de los fantasmas’)? Wie of wat verandert in geesten? Waarom?

Vragen bij gedicht 2

Wat bedoelt de poëtische stem met de zin ‘los deberes del exilio’? Wie moet deze plichten naleven?
De poëtische stem zegt dat het een plicht is om het ballingschap niet te vergeten: ‘no olvidar el exilio’. Waarom is dit een plicht? En wat mag er precies niet vergeten worden? Zoek in het gedicht naar minstens drie dingen die niet vergeten mogen worden.
De poëtische stem heeft het over een ‘jij’/’vos’ (In Argentinië gebruiken ze ‘vos’ in plaats van ’tú’): ‘los errores/ que cometimos por vos/contra vos/ tierra de la que somos y nos eras/ a nuestros pies.’ Wie is die ‘vos’, denk je? Waarom wordt er gesproken over fouten die zijn begaan tegen en voor ‘jou’, denk je? Over wat soort fouten zou hij het kunnen hebben?
Het laatste vers van het gedicht is: ‘no te olvides de olvidar el olvido’. Wat bedoelt de poëtische stem met deze zin?

De gedichten beschrijven de relatie tussen het verleden en het heden op een andere manier. Beschrijf in je eigen woorden wat de overeenkomsten en de verschillen zijn tussen de twee gedichten.
Als we de gedichten in dialoog lezen zien we een interessant spanningsveld ontstaan rondom de kwestie van herinneren. We zouden kunnen zeggen dat het aan de ene kant belangrijk is om politiek geweld niet te verzwijgen of te vergeten: zo kunnen we ervoor zorgen dat het niet nog een keer gebeurt. Aan de andere kant is het misschien vervelend of belemmerend om de hele tijd herinnerd te worden aan traumatische gebeurtenissen uit het verleden. Bespreek hoe je dit spanningsveld ziet in de twee gedichten.
Het gedicht van Juan Gelman bevat verschillende schuine strepen (/). Waarom staan die leestekens in het gedicht, denk je, en hoe beïnvloeden ze jouw lezing van het gedicht?

Wat was jouw ervaring bij het lezen van de gedichten? Welke emoties riepen de gedichten bij je op? Welk gedicht heeft jouw voorkeur, en waarom?
Er zijn verschillende manieren om politiek geweld en onrecht te herinneren. Zo is er in Buenos Aires, de hoofdstad van Argentinië, bijvoorbeeld een monument gemaakt om de slachtoffers van de dictatuur te herinneren. Op deze website kun je het monument bekijken. Je zou kunnen zeggen dat het schrijven van een gedicht ook een manier van herinneren is. Bespreek met een klasgenoot deze twee verschillende vormen van herinneren: wat zijn de verschillen en de overeenkomsten tussen een monument en een gedicht? Welke van de twee heeft jouw voorkeur?
In Nederland hebben we officiële momenten waarop we momenten van onrecht en geweld uit het verleden herinneren (zoals de tweede wereldoorlog en de slavernij). Denk je dat het belangrijk is dat we ons deze gebeurtenissen blijven herinneren? Bespreek het met een klasgenoot.