Spelregels
In deze leesclub discussieer je met een groepje van 4 tot 6 lezers over Aan het einde van de oorlog van Bert Natter. Je doet dat aan de hand van kaartjes met vragen over de tekst. De leesclub begint met een korte inleiding, die een van de spelers voorleest. Daarna volgen 4 rondes:
- Ronde 1 bestaat uit 5 quizvragen over de tekst. Een van de spelers leest de vragen voor en alle spelers (inclusief voorlezer) schrijven hun antwoorden op een blaadje. Na het omdraaien van de laatste vraag verschijnen de juiste antwoorden in beeld. Daarna berekent iedereen zijn score.
- Ronde 2 is een algemeen vragenrondje over de tekst: de spelers benoemen om de beurt wat ze onduidelijk vonden en proberen samen een antwoord te vinden. Als de grootste onduidelijkheden opgelost zijn, begint ronde 3.
- Degene met de meeste goede antwoorden op de quizvragen mag als eerste een kaartje van de discussievragen omdraaien van een stapel naar keuze. Hij of zij geeft antwoord op de vraag, waarna de rest mag reageren. Vervolgens kiezen de overige spelers om de beurt een kaartje van een van beide stapels. Als een discussievraag herhaalt wat eerder in het gesprek al aan bod gekomen is, mag de speler die aan de beurt is een volgende kaart omdraaien. Dit gaat zo door totdat alle kaartjes omgedraaid zijn.
- Aan het einde van de discussie komen de spelers samen tot een oordeel over de tekst. In ronde 4 geven ze een oordeel uitgedrukt in sterren en motiveren zij hun keuze.
Inleiding
‘Als hij niet als een mak schaap wil wachten op wat er gebeurt, moet hij de waarheid vertellen, zijn leugen opbiechten.
Maar dan is hij niet alleen zijn broertje, maar alles kwijt. Daarom is volharden in de leugen de enige manier om niet te worden vernederd of zelfs verstoten – moeder is er radicaal genoeg voor.’ (p. 347)
In Aan het einde van de oorlog beleef je de laatste dagen van een concentratiekamp door de ogen van tientallen personages die in het kamp werken of gevangen worden gehouden. Terwijl Russische soldaten in aantocht zijn, is het kamp vooral in rep en roer door een vermiste jongen. Ernst, de jongste zoon van de plaatsvervangend kampcommandant Karl Zehlendorf, is niet thuisgekomen na een middagje vissen met zijn broer Reinhart. De zoektocht naar zijn zoon dwingt Zehlendorf, tegelijkertijd met de lezer, de gruwelijke misdaden van het Nazi-regime onder ogen te komen.
In deze leesclub ga je met elkaar in gesprek over de manier waarop de verschillende gevangenen hun menselijkheid proberen te behouden in het kamp. De wreedheden die zij moeten ondergaan zijn onvoorstelbaar. Tegelijk dwingt de roman jou als lezer om je te verplaatsen in het hoofd van de daders, die hun misdaden goedpraten en normaal maken. Hoe ga je daar als lezer mee om? Zijn er grenzen aan je inlevingsvermogen in de gedachten van de daders van de Holocaust? Die vragen staan in deze leesclub centraal.
Ronde 1: Quiz
Quizvraag
1. Reinhart vertelt niet alles over de vermissing van zijn broertje. Wat houdt hij achter?
2. Op de avond van de vermissing vieren de Nazi’s een feest. Wat vieren ze?
3. Waarom weigert Zehlendorf aanvankelijk om een zoekactie naar zijn zoon te starten?
4. Wat is er precies met Ernst gebeurd?
5. Gevangene Yolanta voert een geslaagde sabotage-actie uit. Wat doet ze precies?
Antwoorden
- Reinhart vertelt niet dat hij ruzie had met Ernst en dat Ernst alleen in de richting van het kamp liep na hun ruzie.
- De verjaardag van Adolf Hitler, de ‘Führer’.
- Hij gelooft niet dat Ernst vermist is en hij wil niet dat zijn pianoconcert verstoord wordt.
- Hij is per ongeluk meegevoerd en vermoord in de gaskamers.
- Ze knipt een elektriciteitskabel door in een transformatorhuisje.
Ronde 2: Vragenrondje
Wat vond je onduidelijk in Aan het einde van de oorlog, wat begreep je niet zo goed? Formuleer om de beurt een vraag over het boek en probeer samen tot een antwoord te komen.
Ronde 3: Discussie
Grenzen van herkenning?
Kaart 1/8 - Grenzen van herkenning?
Wat wist jij al over de vernietigingskampen van de Nazi’s voordat je deze roman las? Wat is het belangrijkste dat je daarover geleerd hebt tijdens het lezen?
Kaart 2/8 - Grenzen van herkenning?
In dit boek worden veel gruwelijke details van de Holocaust beschreven. Hoe was het voor jou om daarover te lezen? Welke scène(s) heeft / hebben veel indruk op je gemaakt?
Kaart 3/8 - Grenzen van herkenning?
Hoe gaan de gevangenen van het kamp om met het geweld en de ontberingen die zij moeten ondergaan? Welke verschillen zie je in hun omgang met dat geweld, en hoe verklaar je die verschillen?
Kaart 4/8 - Grenzen van herkenning?
Wat vind jij van de manier waarop de Nazi’s over de Joden en andere gevangenen praten? Probeer die manier van praten te beschrijven en te verklaren.
Kaart 5/8 - Grenzen van herkenning?
Lees het citaat uit de inleiding nogmaals. Kun jij begrip opbrengen voor Reinharts besluit om niet eerlijk te zijn over wat er aan de vermissing van zijn broertje voorafging? Leg je antwoord uit.
Kaart 6/8 - Grenzen van herkenning?
Kreeg jij sympathie voor de verschillende daders en medeplichtigen van het Nazi-regime doe we in dit boek leren kennen (Zehlendorf, Christine, Annemarie, Herbert etc.)? Zo ja, leg uit hoe het boek die sympathie opwekt. Zo nee, waarom niet?
Kaart 7/8 - Grenzen van herkenning?
De roman beschrijft hoe verschillende personages medelijden krijgen met de kille kampcommandant Zehlendorf vanwege de vermissing van zijn zoon. Hoe was dat voor jou: kreeg jij ook medelijden met hem? Zo nee, waarom niet? Zo ja, hoe verschilt dat medelijden van de emoties die je voelde voor de slachtoffers van de Nazi’s?
Kaart 8/8 - Grenzen van herkenning?
Hoe verandert jouw beeld van de Holocaust doordat die geschiedenis in een roman verteld wordt, in plaats van een historisch (non-fictie)boek? Probeer deze vraag te beantwoorden door specifiek te verwijzen naar de vorm van deze roman.
Grenzen van herkenning?
Dit was het laatste kaartje!
Stof tot nadenken?
Kaart 1/8 - Stof tot nadenken?
De roman vertelt het verhaal in een bijzondere vertelstructuur met tientallen verschillende perspectieven. Wat is het effect van die vertelstructuur? Zijn er dingen die je over de personages te weten komt doordat je hen van verschillende kanten leert kennen? Onderbouw je antwoord met voorbeelden uit het boek.
Kaart 2/8 - Stof tot nadenken?
Het is een gedurfde keuze van de schrijver om dit verhaal deels vanuit het antisemitische perspectief van de Nazi’s te vertellen. Kun je uitleggen wat de risico’s kunnen zijn van die keuze?
Kaart 3/8 - Stof tot nadenken?
De roman nodigt jou als lezer uit in de gedachtewereld van verschillende Nazi’s. Velt deze roman ook een oordeel over de personages en hun misdaden? Zo ja, hoe?
Kaart 4/8 - Stof tot nadenken?
De roman vertraagt de vertelde tijd (de tijd die gedurende het verhaal in de verhaalwereld verloopt) enorm door de ervaring van verschillende personages bijna van minuut tot minuut te beschrijven. Wat is het effect van die vertraging op jouw beleving van het verhaal?
Kaart 5/8 - Stof tot nadenken?
Op de eerste pagina’s van het boek staat een kaart van het kamp afgedrukt. Heb jij die informatie gebruikt tijdens het lezen? Waarom is die nadruk op de ruimte (‘Ernst bij het meer’, ‘Szymon in het crematorium’ etc.) zo belangrijk, denk je?
Kaart 6/8 - Stof tot nadenken?
Niet alle personages die in het kamp werken zijn in gelijke mate medeplichtig aan de misdaden in het kamp. Zo werkt Herbert al jaren voor Zehlendorf, maar ontdekt hij de gaskamers pas in de laatste dagen van de oorlog. Stel je bent een rechter die de verschillende personages moet berechten op basis van dit boek. Hoe zou je dan hun schuld en straf bepalen?
Kaart 7/8 - Stof tot nadenken?
Zehlendorf voelt meer verwantschap met de muzikale Menachem, de tubaspeler in het kamporkest die zijn piano stemt, dan met zijn ondergeschikten die zijn pianospel niet kunnen waarderen. Toch schiet hij hem zomaar dood. Geeft het boek volgens jou een verklaring voor dit soort tegenstrijdigheden tussen de gedachten en daden van de Nazi’s?
Kaart 8/8 - Stof tot nadenken?
Veel scènes in het verhaal gaan over pogingen om bewijsmateriaal over de Holocaust te vernietigen, of juist te redden. Hoe zit dat voor een roman als Aan het einde van de oorlog: draagt die bij aan de herinnering van de Holocaust, of is dat onmogelijk voor fictie die op de historische feiten gebaseerd is? Onderbouw je antwoord met voorbeelden uit het verhaal.
Stof tot nadenken?
Dit was het laatste kaartje!
Ronde 4: Oordeel
Geef Aan het einde van de oorlog samen een waardering uitgedrukt in sterren. Beargumenteer vervolgens jullie keuze. Wat vonden jullie goed en wat juist minder goed? Heeft de discussie jullie individuele oordeel veranderd, en zo ja, hoe? Probeer voorbeelden en argumenten te halen uit jullie reacties op de discussievragen.